Արխիվ

Նահատակներուն Կտակը Իրագործող Մարտիկը. Արշաւիր Շիրակեան

05 / 12 / 2023

«Մէկ է վրէժը, եւ հայը անոր առաքեալն է…» – Շահան Նաթալի

5 Դեկտեմբերը իւրահատուկ տեղ կը գրաւէ ոչ միայն Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան, այլեւ Հայոց Պատմութեան մէջ։ 1921-ին, այսօրուան պէս, Արշաւիր Շիրակեան Հռոմի մէջ մահապատիժի կ՚ենթարկէ ցեղասպան Իթթիհատական կառավարութեան վարչապետ Սայիտ Հալիմ փաշան։

Արշաւիր Շիրակեան իր յուշերը գրի առած է 1965-ին՝ Հայոց Ցեղասպանութեան 50-ամեակի առիթով հրատարակուած «Կտակն էր Նահատակներուն» գիրքին մէջ։ Ան բաժին մը յատկացուցած է այս գործողութեան, ուր մանրասնութեամբ կը նկարագրէ եղելութիւնը։

Հատուած մը գիրքէն.

«…Անմիջապէս քալեցի միւս մայթը, որպէսզի լաւագոյն դիրքով մը ահաբեկումը կատարեմ, բայց քանի մը ակնթարթ ուշացած ըլլալուս` քիչ մնաց ձիերու տակ մնայի. ձեռքս վերցուցի, բռունցքս ցցած, ձիերը խրտչեցան եւ ծառացան: Այդ իրարանցումին մէջ արագ ոստումով մը անցայ եւ ցատկեցի կառքին վրայ` կոխելով ոտնատեղին: Մէկ ձեռքով բռնեցի կառքին յենարանը, քիչ մը երերացի, բայց հաւասարակշռութիւնս կրցայ պահել: Մինչ թիկնապահը կառապանին կը նայէր ու բաներ մը կ՛ըսէր, երեւի հասկնալու համար ձիերուն խրտչիլը. Սայիտ Հալիմ փաշային աչքերը հանդիպեցան աչքերուս: «Երէն», ըսաւ թիկնապահին: Այս եղաւ Սատրազամին վերջին բառը: Աչքերը սարսափով լեցուն էին, երբ ատրճանակիս փողը ուղղեցի աջ քունքին եւ կրակեցի: Երկրորդ փամփուշտի մը հարկ չմնաց…»

Այս գործողութիւնը միակը չէր, որ Արշաւիր Շիրակեան կ՚իրագործէ։

27 Մարտ 1920-ին, Պոլսոյ մէջ կ՚ահաբեկէ դաւաճան Իսհանը (Վահէ Եսայեան)։

17 Ապրիլ 1922-ին, Պեռլինի մէջ, Արամ Երկանեանի հետ միասին կ՚ահաբեկեն Իթթիհատական կառավարութեան «Յատուկ Կազմակերպութեան» (Թաշքիլաթի Մախսուսա) ղեկավար Պէհայէտտին Շաքիրը եւ Տրապիզոնի նախկին նահանգապետ Ճեմալ Ազմին։

Այս բոլոր գործողութիւնները մաս կը կազմեն «Նեմեսիս» գործողութեան։ Արդարեւ, 1919-ին, նորանկախ Հայաստանի Հանրապետութեան մայրաքաղաք Երեւանի մէջ գումարուող Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան 9-րդ ընդհանուր ժողովը, Օսմանեան զինուորական ատեանի ձախող գործունէութեան իբրեւ հետեւանք, որոշում կը կայացնէ իր վրայ ստանձնելու թուրք ջարդարարները մահապիժի ենթարկելու դատավճիռը։

«Նեմեսիս» գործողութիւնը կը դառնայ յենակէտ վրիժառութեան եւ սեփական ուժի վստահութեան։ Ան կ՚ամբողջացնէ Հայ Կամաւորական 2-րդ գունդի հրամանատար, Հ.Յ.Դ. Բիւրոյի երկար տարիներու անդամ՝ Դրաստամատ Կանայեանի վկայութիւնը, որ կ՚ըսէ.

«Դաշնակցութիւնը, երբ մահապատիժի կը դատապարտէ ոեւէ դաւաճանի, հարուածը կու տայ առանց դրամի եւ առանց միջնորդի: Անոր բազուկը այնքան ուժեղ է, որ մահապարտին տապալելու համար ուրիշի օգնութեան երբեք պէտք չէ ունեցած

Աւելին, «Նեմեսիս» գործողութիւնը իւրահատուկ եւ օրինակելի տեղ ունի ոչ միայն Հայոց Պատմութեան, այլեւ ամբողջ աշխարի պատմութեան մէջ։ Եւ այս մէկը չափազանցութիւն մը չէ, այլ ճշմարտութիւն։

Նման ընդարձակ ահաբեկչական գործողութիւնները հազւադէպ են աշխարհի պատմութեան մէջ։ Լաւագոյն համեմատելու օրինակը երեւի՝ Իսրայէլի արտաքին հետախուզութեան «Մոսսատ»-ի իրագործած «Աստուծոյ Բարկութիւն» գործողութիւնն է։

Այն վրէժխնդրական գործողութիւն մըն էր, մահապատիժի ենթարկելու այն պաղեստինցի ահաբեկիչները, որոնք սպաննած էին 1972-ի Միւնիխի Ողիմպեական խաղերու մասնակից՝ Իսրայէլի մարզիկները։

Հակառակ այն իրողութեան, թէ «Մոսսատ»-ը ճանաչուած է իբրեւ աշխարհի հզօրագոյն հետախուզական եւ ահաբեկչական կազմակերպութիւններէն մէկը, այն ձախողեցաւ, կորսնցնելով բազմաթիւ գործակալներ եւ ենթարկուելով միջազգային հանրութեան քննադատման։

Իսկ ինչպիսի՞ իրավիճակի հանդիպեցաւ «Նեմեսիս» գործողութիւնը։ Այո, գործողութիւնը որոշ ժամանակ ետք կասեցուեցաւ եւ իր ամբողջական աւարտին չհասաւ։ Սակայն, այդ երբեւէ չնշանակեր թէ ձախողեցաւ։ Ընդհակառակը, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը ցոյց տուաւ գաղտնապահութեան եւ պատրաստակամութեան բացառիկ կարողականութիւն։ Իբրեւ հետեւանք, Իթթիհատական կառավարութեան մեծագոյն դէմքեր, ազերի ջարդարարներ եւ հայ դաւաճաններ մահապիտիժի ենթարկուեցան։ Ան չունեցաւ ձախող գործողութիւններ եւ զոհեր։ Աւելին, գործողութեան չհետապնդեց միջազգային հանրութեան դատապարտում, այլ շնորհիւ «Նեմեսիս» գործողութփեան ղեկավարներուն առած քայլերուն, այն դարձաւ Հայկական Հարցի բարձրացման լաւագոյն տարբերակը։

Այսպիսի հանգամանքներու մէջ գործեց Արշաւիր Շիրակեան։ Ան դարձաւ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան իրագործած վրէժխնդրական «Նեմեսիս» գործողութեան անքակտելի մէկ մասը։ Աւելին, գրի առնելով իր յուշերը, ան գալիք սերունդներու համար դարձաւ ներշնչման աղբիւր, իբրեւ ՝ գաղափարի եւ վրէժխնդրութեան ճշմարիտ մարտիկ։

Յարութ Մարկոսեան

 

Related Posts