Տարածաշրջան

Սփիւռքահայութեան Սիրտը

09 / 01 / 2024

Անցեալ յօդուածը՝ «Վերապրող Ժողովուրդ»-ը անդրադարձաւ սփիւռքահայութեան կազմաւորման եւ դերակատարութեան մասին։ Անդրադարձ կատարուեցաւ նաեւ անոր դիմագրուած մարտահրաւէրներուն, ինչպէս՝ ձուլումը։ Սակայն, յօդուածի վերջաւորութեան շատ կարեւոր ակնարկ մը կատարուեցաւ, թէ Լիբանանի հայ համայնքը թերեւս միակն է սփիւռքահայութեան ճիւղերէն, որ ձուլման վտանգի տակ չէ։

Այս մէկը շատ մեծ ակնարկ մըն է, որ բացատրութիւն կը պահանջէ։ Ի՞նչն է արդեօք, որ կը զանազանէ Լիբանանի հայ համայնքը մնացեալէն։

Պատմական Ակնարկ

Նախքան հարցումին պատասխանելը, կարճ անդրադարձ մը կատարենք Լիբանանի հայ համայնքի պատմութեան։

Հայեր տնտեսական եւ վաճառական նպատակներով հաստատուեցան Լիբանանի մէջ վաղագոյն ժամանակներէն, դեռեւս առաջին դարէն սկսեալ երբ տակաւին երկիրը կը կոչուէր Փիւնիկէ, ինչպէս նաեւ Կիլիկիոյ թագաւորութեան ժամանակաշրջանին։ Սակայն, համայնքը լիակատար ձեւաւորում ստացաւ 20-րդ դարու սկզբնաւորութեան, իբրեւ հետեւանք Հայոց Ցեղասպանութեան։ Հազարաւոր հայեր բռնեցին գաղթի ճամբան հաստատուելով զանազան Միջին Արեւելեան երկիրներու մէջ, որոնց շարքին նաեւ Լիբանանի մէջ։ Այս դէպքը սկիզբ դրաւ հայ համայնքի կազմաւորման։ Համայնք մը, որ պիտի ստանար մեծ կոչում մը «Սփիւռքահայութեան Սիրտը»։

Կազմաւորում

Հայոց Ցեղասպանութեան իբրեւ հետեւանք, շատ մը հայորդիներու կողքին, Լիբանանի մէջ հաստատուեցան նաեւ երեք հայկական եկեղեցիները՝ Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին, Հայ Կաթողիկէ Եկեղեցին եւ Հայ Աւետարանական Եկեղեցին։ Հաստատուեցան նաեւ երեք հայ աւանդական կուսակցութիւնները՝ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը, Սոցիալ Դեմոկրադական Հնչակեան Կուսակցութիւնը, եւ Ռամկավար Ազատական Կուսակցութիւնը։

Ի՞նչ էր այս կազմակերպութիւններու դերը։

Առաջին հերթին, մեծ է դերը Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցւոյ, տրուած ըլլալով, որ համայնքի մեծամասնութիւնը կը գտնուի անոր հովանիի տակ։ Լիբանանը հանդիսանալով Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան աթոռանիստը, դարձաւ սփիւքահայ իրականութեան հոգեւոր կեդրոնը։ Հիմնելով սփիւռքի միակ դպրեվանքը, Կաթողիկոսութիւնը ստանձնեց աշխարհով մէկ տարածուած հայերու հոգեւոր ոգին վառ պահելու պատասխանատուութիւնը։ Աւելին, թեմի Առաջնորդարանի հետ համագործակցութեամբ անոնք հիմնեցին բազմաթիւ հայկական եկեղեցիներ եւ դպրոցներ երկրի բոլոր շրջաններուն մէջ։ Հարկ է նշել նաեւ, որ Լիբանանի մէջ հիմնուեցաւ սփիւռքի միակ հայկական բարձրագոյն կրթական հիմնարկը՝ Հայկազեան Համալսարանը։

Այս հսկայածաւալ աշխատանքին մէջ բացակայ չեղան նաեւ աւանդական կուսակցութիւնները, նա մանաւանդ՝ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը, որ կը վայելէ Լիբանանհայութեան մեծամասնութեան համակրանքը։ Անոնք սատարեցին դպրոցներ հիմնելու աշխատանքին, ինչպէս նաեւ հիմը դռին զանազան տեսակի միութիւններու։ Հիմնուեցան պատանեկան, երիտասարդական եւ ուսանողական միութիւններ համախմբելու եւ հայրենաշունջ դաստիարակութիւն փոխանձելու համար ապագայ սերունդներուն։ Հիմնուեցան մշակութային եւ մարմնամարզային միութիւններ։ Կազմուեցան հայրենակցական, բարեգործական եւ բժշկական հաստատութիւններ, որոնք նպատակդրեցին նեցուկ կանգնիլ իւրաքանչիւր հայու։

Քաղաքական Դաշտ

Լիբանանի հայ համայնքը, բացի հայապահպանումէ, սփիւռքահայութեան մէջ իւրահատուկ դիրք կը գրաւէ նաեւ իր քաղաքական իրաւունքներով։

Լիբանանը համայնքային երկիր է, որեւէ փոքրամասնութեան վրայ բանեցուած ճնշում գոյութիւն չունի, եթէ այն պետականօրէն ճանաչուած է։ Համայնքային դրութիւնը, իրաւունք կու տայ իւրաքանչիւր խմբաւորման, ստեղծելու ներքին համակարգ եւ օրէնքներ։ Այդ շարքին նաեւ կը ստանայ կրօնական, կրթական, հասարակական գործունէութեան ազատութիւններ, ինչպէս նաեւ քաղաքական գետնի վրայ ներկայութիւն եւ ազդեցութիւն։

Հայ ժողովուրդը Լիբանանի մէջ քաղաքացիութիւն ստանալու իրաւունք ունեցած է դեռեւս 1924 թուականէն, երբ տակաւին Լիբանանը անկախութիւն չէր ստացած, շնորհիւ Ֆրանսական ծրագիրին, որ կը ձգտէր իր տիրապետութեան տակ գտնուող Լիբանանը պահել իր Քրիստոնէական մեծամասնութեամբ։ Առ այդ, Լիբանանահայութիւնը ստացաւ նաեւ երկու պետականօրէն ճանաչուած համայնքներ. մեծագոյնը՝ Հայ Առաքելական համայնքը, ապա՝ Հայ Կաթողիկէ համայնքը, իսկ Հայ Աւետարանական համայնքը մաս կազմեց փոքրամասնութիւններու խմբաւորման։ Այս իրականութիւնն է, որ Լիբանանահայութեան շնորհեց լիակատար քաղաքացիութեան դիրքը եւ անկախ դրութիւնը, ով տարիներու ընթացքին հիմնեց եկեղեցիներ, դպրոցներ, համալսարան  եւ տարբեր տեսակի այլ հաստատութիւններ։

Իսկ ի՞նչ կը վերաբերի այն անդրադրձին, թէ համայնքը կը ստանայ քաղաքական ներկայութիւն եւ ազդեցութիւն։

Բոլոր ճանաչուած համայնքները կը ստանան պետական աթոռներ, ինչպէս խորհրդարանի կամ կառավարութեան մէջ, ըստ 1932-ի մարդահամարի եւ 1989-ին Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմը աւարտող «Թայիֆի համաձայնութեան»։ Ըստ կարգի, եթէ կառավարութեան անդամներու թիւը գերազանցէ 28-ն, ապա հայութիւնը կը ստանայ երկու նախարարական աթոռներ, իսկ եթէ նուազ, ապա մէկ աթոռ։ Իսկ խորհրդարանի գծով. Լիբանանի խորհրդարանը կը բաղկանայ 128 աթոռներէ, որոնք 64-64 հաւասարապէս բաժանուած են Քրիստոնեաներու եւ Իսլամներու միջեւ։ Հետեւաբար, Քրիստոնեական աթոռներու բաժինէն Հայութեան կը պատկանի 6+1 աթոռներ. 5 Հայ Առաքելական, մէկ Հայ Կաթողիկէ եւ մէկ փոքրամասնութիւն (Հայ Աւետարական թեկնածուի յաղթութեան պարագային)։ Առ այդ, Լիբանանի հայ համայնքը միակ սփիւռքն է, ով իրաւունք ունի նախարարներ եւ խորհրդարանի պատգամաւորներ ունենալու Հայկական կուսակցութիւններու անունով։

Այսպիսով Հայութիւնը բացակայ չէ մնացած Լիբանանի քաղաքական կեանքէն, մասնակցելով անոր պետականաշինութեան աշխատանքներուն բարձրագոյն մակարդակի վրայ։

Մարտահրաւէրներ

Ինչպէս արդէն նշուած էր, հայ համայնքը Լիբանանի մէջ ճանաչուած ըլլալով, կը վայելէ բոլոր տրամադրելի իրաւունքները ցանկացած պետութեան մը մէջ։ Իսկ Հայ համայնքը այս շնորհուած իրաւունքը բաց չձգելով, տասնեակ տարիներու ընթացքին աշխատած է եւ ստացած է ազդեցիկ դերակատարութիւն Լիբանանի մէջ, ըլլայ այդ հասարակական, կրթական, կրօնական թէ քաղաքական ծիրէ ներս։

Լիբանանահայութեան բոլոր վայելած իրաւունքներուն եւ ազդեցութեան կողքին կան նաեւ մարտահրաւէրներ. մեծագոյնը՝ երկրի անկայուն վիճակը։ Լիբանանը տասնամեակներու ընթացքին թատերաբեմ դարձած է պատերազմներու, տնտեսական եւ քաղաքական տագնապներու, ինչ որ զգալի հետքեր ձգած է Հայութեան վրայ։ Անոնք պատճառ դարձած են, որ Հայութիւնը, հայրենիքէ հեռու գտնուելով հանդերձ կրկին բռնէ գաղթի ճամբան։

Լիբանահայութեան թիւը օրէ օր կը նուազի, ինչ որ մտահոգիչ պատկեր մըն է ոչ միայն Լիբանանի հայ համայնքին, այլ ամբողջ սփիւռքահայութեան համար։ Լիբանանահայութիւնը կը հանդիսանայ սփիւռքի սիրտը, որովհետեւ ան սփիւռքի հոգեւոր եւ կրթական կեդրոնն է, ինչպէս նաեւ վտանգուած արեւմտահայերէն գրականութեան աղբիւրը։ Աւելին, ան տարիներու ընթացքին հանդիսացած է սփիւռքի ղեկավարներու դաստիարակման օճախը։ Առ այդ, մարմին մը անկենդան կը դառնայ, եթէ մահանայ անոր սիրտը։

Աշուշտ, կարելի է փրկել սփիւռքահայութիւնը ձուլումէ, եթէ ան ունենայ այլ արմատներ եւս։ Սակայն, ներկայ իրականութիւնը այն է, որ սփիւռքը ստիպուած է իր առջեւ դրուած մարտահրաւէրները առանձին դիմագրաւելու, որովհետեւ Հայաստանի Բ. Հանրապետութեան կառավարութիւնը իր հիմնադրութեան օրէն իսկ խուսաբած է ստանձնելու այն հսկայածաւալ պատասխանտուութիւնը՝ սփիւռքահայութեան հայապահպանումը եւ զարգացումը։

Յարութ Մարկոսեան

 

Related Posts