Էսսե

Վերապրող Ժողովուրդ

26 / 12 / 2023

Ի՞նչ է սփիւռքը, եւ ինչո՞ւ մեծ նշանակութիւն մը ունի հայ ազգի համար։

Սփիւռք կը նշանակէ ժողովրդային զանգուած մը, որ կ՚ապրի հայրենիքէ հեռու, անկախ թէ անոնք ինչ պատճառներով գաղթած են։ Իսկ սփիւռքի գաղափարը հայ ազգի կարեւորագոյն յատկանիշներէն է, որովհետեւ այն կը պարունակէ աշխարհի մեծագոյն սփիւռքերէն մէկը, իբրեւ հետեւանք Իթթիհատականներու իրագործած ցեղասպանութեան։ Հայ ժողովուրդը դարերու ընթացքին ունեցաւ գաղթական պատմութիւններ, կազմելով հայկական համայնքներ աշխարհի չորս ծագերուն։

Հայեր իրենց հայրենիքէն հեռու հաստատուած են վաղագոյն ժամանակներէն, դեռեւս Մեծն Տիգրանի հիմնած կայսրութեան ժամանակաշրջանէն. հիմնական պատճառը՝ վաճառականութիւն։ Նոյնպէս, վաճառական նպատակներով, մեծ թիւով հայեր փոխադրուած են Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութեան ժամանակ։ Սակայն, հայ ազգը ունեցած է նաեւ բռնի տեղահանութիւններ. կարեւորագոյն դէպքերէն են՝ թրքական ցեղերու արշաւանքները եւ 17-րդ դարուն պարսկաստանի թագաւորութեան ձեռնարկած քայլերը։ Անցնելով դէպի նոր ժամանակաշրջան, կը հասնինք ցեղասպանութեան եւ 1990-ական թուականներու նորանկախ Հայաստանի տնտեսական վատ ժամանակաշրջանի պատճառով գաղթած հայերուն։ Այս երկու դէպքերն են, որ կը կազմեն այսօրուան մեծաքանակ սփիւռքի պատկեռը։

Ե՞րբ եւ ինչպէ՞ս կազմակերպուեցաւ սփիւռքը։

Հայկական սփիւռքի կազմակերպումը հիմնականօրէն ցեղասպանութենէն վերապրողներու կտակն է։ Ցեղասպանութեան ժամանակաշրջանին, բազմահազար հայեր կարողացան հասնիլ Միջին Արեւելեան երկիրներ, մասնաւորաբար՝ Սուրիա եւ Լիբանան։ Ապա, կեանքի զանազան վատ պայմաններու հետեւանքով, տարածուեցան եւ հաստատուեցան տարբեր երկիներու մէջ։

Այս բոլորին հանդերձ, հայ ժողովուրդը պահեց իր լեզուն, մշակոյթը եւ ազգային արժէքները։ Այս երթին մէջ մեծ դերակատարութիւն ունեցան զանազան կազմակերպութիւններ։

    • Առաջին հերթին՝ եկեղեցին, մասնաւորապէս՝ Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին, շնորհիւ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան ղեկավարութեան։
    • Ապա, հայ աւանդական կուսակցութիւնները, մասնաւորապէս Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը։

Անոնք հիմնեցին կրթական, մշակութային, մարզական, երիտասարդական, հայրենակցական կեդրոններ, որոնք նպատակադրեցին պաշտպանելու հայ ժողովուրդը, եւ պահպանելու անոր լեզուն, մշակոյթն ու արժէքները։

Սակայն, ինքնապահպանումով չբաւարարուեցաւ սփիւռքահայութիւնը։ Ան վառ պահեց յանուն Հայկական Հարցի նուիրուած պայքարը, երբ տակաւին Հայաստան կը գտնուէր խորհրդային իշխանութիւններու տիրապետութեան տակ։ Իր մասնակցութիւնը ցուցաբերեց Արցախեան բոլոր պատերազմներուն։ Եւ վերջապէս սատարեց Հայաստանի բարեկեցութեան՝ ըլլայ այդ արտաքին քաղաքականութեան ճամբով, թէ նիւթական։

Այսօր, հայկական սփիւռքը կը գտնուի բազմաթիւ մարտահրաւէրներու առջեւ, ամենէն վտանգաւորը՝ ձուլումը։ Ապրելով հայրենիքէ հեռու, օտար ազգերու հետ, հայ ժողովուրդը կ՚ենթարկուի ուղղակի կամ անուղղակի ձուլման։ Պատճառները՝ պետական սահամնափակումներ եւ չափաւոր միջոցներ։

Բոլոր պետութիւնները, որքան ալ որ ներկայանան իբրեւ ազատութեան եւ մարդու իրաւունքներու պաշտպանութեան ռահվիրաներ, ունին իրենց սեփական շահերը։ Այդ իսկ պատճառով ուղղակի թէ անուղղակի ձեւերով կը ճնշեն փոքրամասնութիւններու վրայ, որպէսզի ձուլեն եւ միասնական «ազգ» մը հիմնեն։ Այս հարցը մեծագոյն դեր կը խաղայ հայ ժողովուրդի ձուլման գործընթացին մէջ։

Իսկ երկրորդը՝ ազգ պահպանելու միջոցներու բացակայութիւնն է։ Սփիւռքի կազմակերպութիւններու միջոցները այլեւս բաւարար չեն համայն աշխարհի հայութեան պահպանման համար, նա մանաւանդ, տարածքային առումով մեծ երկիրներու մէջ, ուր ժողովուրդը համախմբելը դժուար է։ Անշուշտ, որ պահպանելը անկարելի բան չէ, սակայն կը պահանջէ նիւթական, մարդուժի եւ կազմակերպման յաւելեալ աղբիւրներ, որոնք պէտք է տրամադրէ Հայաստանի Բ. Հանրապետութեան կառավարութիւնը։ Սակայն, այն իր հիմնադրութեան օրէն ի վեր թերացած է աշխատելու այդ ուղղութեամբ։ Իսկ այսօր, Հայաստան-սփիւռք կապի գոյութիւնը թերեւս կը նմանի 1990-ականներու պատկեռին։ Ներկայ վարչապետ Նիկոլ Փաշինեան, հետեւելով իր «ուսուցիչ»-ի՝ Լեւոն Տէր-Պետրոսեանի քայլերուն կը փորձէ հեռու պահել Հայկական սփիւռքը Հայաստանի ներքին քաղաքականութենէն, ապահովագրելով իր իշխանութեան շարունակական երթը։ Իսկ աւելի կարեւորը՝ կը փորձէ Հայկական Հարցը մոռացութեան ենթարկել եւ բարեկամանալ Թշնամի Թուրքիոյ հետ։

Բոլոր նշուած մարտահրաւէրներուն հանդերձ, եթէ մէկ համայնք մը կայ, որ ձուլումի վտանգի տակ չէ, այդ ալ Լիբանանի հայ համայնքն է։ Իսկ թէ ինչո՞ւ, կ՚իմանաք յաջորդ անգամ։

 

Յարութ Մարկոսեան

 

Related Posts